Marek SOBIECKI

Dyrektor Departamentu Polityki Ekologicznej i Integracji Europejskiej

Ministerstwo Środowiska

 

 

INSTRUMENTY EKONOMICZNE STOSOWANE

W OCHRONIE ŚRODOWISKA W POLSCE I W INNYCH KRAJACH

 

Wprowadzenie

            Unia Europejska oraz OECD zalecają stosowanie w ochronie środowiska różnorodnych instrumentów ekonomicznych, pozwalających na realizację zasady “zanieczyszczający płaci” oraz umożliwiających osiąganie maksymalnych efektów ekologicznych, przy ograniczonych wydatkach finansowych.

            Do stosowanych aktualnie w krajach OECD i Unii Europejskiej instrumentów ekonomicznych służących ochronie środowiska należą przede wszystkim:

- opłaty za emisję zanieczyszczeń do środowiska,

- opłaty za dokonywanie zmian w środowisku (w tym za wykorzystywanie zasobów naturalnych),

- opłaty za korzystanie z walorów przyrodniczych,

- kary za przekraczanie wymagań ochrony środowiska,- ulgi, zwolnienia i zróżnicowania podatkowe i celne,- subwencje dla przedsięwzięć proekologicznych,- gwarancje kredytowe dla przedsięwzięć proekologicznych,- ekologiczne opłaty produktowe,- depozyty ekologiczne,- ubezpieczenia ekologiczne,- handel pozwoleniami na emisję zanieczyszczeń.

            Przepisy prawne w ochronie środowiska w Polsce, a w tym wprowadzające instrumenty ekonomiczne, tworzą w głównej mierze trzy ustawy: ustawa o ochronie i kształtowaniu środowiska, ustawa Prawo wodne oraz ustawa o odpadach.

            Jako środek służący ochronie środowiska powyższe ustawy wprowadziły normy w korzystaniu ze środowiska, zwane potocznie “pozwoleniami na korzystanie ze środowiska”.

            Dla podmiotów gospodarczych oznacza to konieczność uzyskiwania tych pozwoleń w zakresie wprowadzania do środowiska różnego rodzaju zanieczyszczeń, ale przy spełnianiu określonych warunków co do ilości i rodzaju tych zanieczyszczeń. Warunki te ustalone są decyzjami właściwych organów administracji.

            Ponadto jako jeden z mechanizmów ochrony środowiska ustawy te wprowadzają instrumenty ekonomiczne. Należą do nich przede wszystkim:

- opłaty za korzystanie ze środowiska i wprowadzanie w nim zmian, zwane potocznie opłatami ekologicznymi,

- kary za naruszanie, ustalanych w decyzjach,  wymagań ochrony środowiska, zwane potocznie karami ekologicznymi,

- instrumenty finansowania ochrony środowiska, t.j. dotacje oraz preferencyjne pożyczki i kredyty dla przedsięwzięć z zakresu ochrony środowiska ze środków uzyskiwanych z wpływów z opłat i kar ekologicznych.

            W ochronie środowiska w Polsce wykorzystywane są także inne instrumenty ekonomiczne, takie jak opłaty za korzystanie z walorów przyrodniczych (np. tzw. opłaty klimatyczne lub opłaty za wejście do parków narodowych), ulgi i zwolnienia podatkowe czy ulgi i zwolnienia celne, choć znaczenie ich w ochronie środowiska nie jest aż tak istotne jak wymienionych powyżej instrumentów.

Podstawowe opłaty ekologiczne stosowane w Polsce

          Opłaty ekologiczne ponoszone są przez korzystających ze środowiska pomimo, że ich działania w tym zakresie są zgodne z prawem. Jest to bowiem niejako zapłata za to korzystanie, za zanieczyszczanie środowiska i jego zmienianie.

            Podmioty gospodarcze ponoszą opłaty ekologiczne przede wszystkim za:

- wprowadzanie zanieczyszczeń do powietrza,

- pobór wody stanowiącej własność państwa,

- wprowadzanie ścieków do wód stanowiących własność państwa lub do ziemi,

- składowanie odpadów,

- usuwanie drzew lub krzewów.

            Są to podstawowe opłaty ekologiczne, z którymi z reguły mają do czynienia wszystkie podmioty gospodarcze korzystające ze środowiska, choć za opłaty ekologiczne uznaje się także opłaty za prowadzenie działalności górniczej (opłaty koncesyjne i eksploatacyjne za wydobywanie kopalin - wynikające z ustawy Prawo geologiczne i górnicze), opłaty za korzystanie z wód i urządzeń wodnych stanowiących własność państwa do celów żeglugi i spławu oraz za wydobywanie z tych wód żwiru, piasku i kamienia (wynikające, wraz z opłatami za pobór wody i zrzut ścieków, z ustawy Prawo wodne).

            Wysokość opłat naliczana jest według stawek obowiązujących w dniu korzystania ze środowiska, ustalanych przez Radę Ministrów w drodze rozporządzeń (w ostatnich latach corocznych), odrębnie za każdy rodzaj korzystania ze środowiska i w zależności od ilości i jakości wprowadzanych do środowiska zanieczyszczeń czy dokonywanych zmian.

            Do końca ubiegłego roku wysokość wszystkich rodzajów opłat ekologicznych naliczana była w formie decyzji “opłatowej” przez organy administracji - za pobór wody,  zrzut ścieków, wprowadzanie zanieczyszczeń do powietrza i składowanie odpadów - przez wojewodę, a za usuwanie drzew i krzewów - przez organ gminy.

            Opłaty ustalane przez wojewodę naliczane były za cały rok korzystania ze środowiska. Wojewoda mógł jednak dla niektórych podmiotów naliczać je kwartalnie.

            Podstawą do naliczenia opłat przez wojewodę stanowiły informacje, które jednostki organizacyjne obowiązane były bez wezwania przedkładać wojewodzie, w terminie do 31 stycznia każdego roku bądź do 15 dnia każdego miesiąca po upływie każdego kwartału, gdy naliczana była opłata kwartalna.

            Dla większości opłat ekologicznych taki system ich naliczania i uiszczania jest już nieobowiązujący. Otóż od 1 stycznia 1998 roku zmieniony został ten system dla opłat za składowanie odpadów (ustawą o odpadach) i za wprowadzanie zanieczyszczeń do powietrza (ustawą o zmianie ustawy o ochronie i kształtowaniu środowiska).

            Wprowadzono bowiem zobowiązanie dla podmiotów gospodarczych do naliczania sobie wysokości opłat za gospodarcze korzystanie ze środowiska i wprowadzanie w nim zmian oraz do wnoszenia ich na rachunek redystrybucyjny urzędu wojewódzkiego, właściwego ze względu na miejsce korzystania ze środowiska, bez decyzji wojewody.

            Bez zmian pozostał na razie sposób naliczania i uiszczania opłat za pobór wody i zrzut ścieków. Ustalają je wojewodowie decyzjami “opłatowymi” rocznie lub w wybranych przypadkach kwartalnie, a podmioty gospodarcze zobowiązane są je uiszczać w 14 dni od dnia, w którym decyzja stała się ostateczne.

            Także nic nie zmieniło się w przypadku opłat za usuwanie drzew i krzewów, które nalicza i pobiera organ gminy.

            Ustawą z dnia 24 lipca 1998 roku o zmianie niektórych ustaw określających kompetencje organów administracji publicznej - w związku z reformą ustrojową państwa, od dnia 1 stycznia 1999 roku kompetencje wojewody w zakresie gromadzenia i egzekwowania opłat ekologicznych za emisję zanieczyszczeń do powietrza i składowanie odpadów przejmie marszałek województwa.

            Opłaty za emisję zanieczyszczeń do powietrza określone są dla 62 rodzajów substancji zanieczyszczających podzielonych na trzy grupy. Najwyższe stawki ustalone zostały dla zanieczyszczeń toksycznych, takich jak arsen, benzen, azbest, dioksyny, rtęć, kadm czy nikiel (w 1998 roku wynoszą one 210 bądź 105 zł za 1 kg).

            Zrzut ścieków obciążany jest opłatami ustalonymi dla sześciu wskaźników: BZT5, ChZT, zawiesiny ogólnej, sumy metali ciężkich, sumy jonów chlorków i siarczanów oraz lotnych fenoli. Stawki opłat w przypadku BZT5 i ChZT są zróżnicowane według sektorów gospodarki.

            Opłaty ustalane są  również  za pobór wód powierzchniowych i podziemnych. Stawki dla poszczególnych użytkowników są znacznie zróżnicowane w zależności od sektorów gospodarki i województw.

            Opłaty nakładane za składowanie odpadów obejmują wszystkie rodzaje odpadów, które umieszczono w klasyfikacji odpadów. Przyjęto cztery poziomy stawek w zależności od stopnia uciążliwości odpadów (w 1998 r. wynoszą one 84, 32, 10 i 6 zł za 1 tonę składowanych odpadów).

            Ustawa o odpadach rozszerza system opłat za składowanie odpadów, wprowadzając obok opłat za umieszczanie odpadów na składowisku równocześnie opłaty za czas ich składowania. Ma to na celu wzmocnienie bodźcowej roli opłat ekologicznych w zakresie ograniczania ilości składowanych odpadów na składowiskach i zwiększenia ich gospodarczego wykorzystywania. Aktualnie (w 1998r.) stawka opłat za czas składowania wynosi 3% stawki opłat za umieszczenie danego odpadu na składowisku.

            Opłata za usuwanie drzew i krzewów, administrowana lokalnie, w gminach, ustalana jest w zależności od gatunku drzewa i od obwodu pnia.

            Wpływy z opłat ekologicznych stanowią źródło zasilania funduszy ekologicznych (Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, 49 wojewódzkich funduszy ochrony środowiska i gospodarki wodnej oraz ok.2500 gminnych funduszy ochrony środowiska i gospodarki wodnej), umożliwiając stworzenie w Polsce szerokiego systemu subwencjonowania przedsięwzięć proekologicznych, w formie dotacji oraz preferencyjnych pożyczek i kredytów.            Aktualnie, gminne fundusze uzyskują całość wpływów z opłat za usuwanie drzew i krzewów, 50% wpływów z opłat za składowanie odpadów i 10% wpływów z pozostałych opłat za gospodarcze korzystanie ze środowiska. Pozostałe środki uzyskane z tytułu opłat ekologicznych dzielone są w proporcji: 60% dla funduszy wojewódzkich, 40% dla NFOŚiGW, prócz wpływów z opłat za “wody zasolone” i za NOx, które zgodnie z ustawą stanowią źródło zasilania NFOŚiGW.

               Ustawa z dnia 24 lipca 1998 roku o zmianie niektórych ustaw określających kompetencje organów administracji publicznej - w związku z reformą ustrojową państwa, wprowadza czwarty szczebel funduszy ekologicznych, a mianowicie powiatowy, podporządkowuje 16, powstałych w konsekwencji reformy wojewódzkiej, funduszy wojewódzkich marszałkowi województwa, a także zmienia sposób podziału wpływów z opłat ekologicznych oraz organ odpowiedzialny za dzielenie środków finansowych uzyskiwanych z powyższego tytułu z wojewody na marszałka województwa.

            Od 1999 roku wpływy z opłat za składowanie odpadów stanowić będą jak dotychczas w 50% dochód gminnego funduszu, ale w 10% dochód funduszu powiatowego. Dochodami funduszu gminnego będzie też nadal całość wpływów z tytułu usuwania drzew i krzewów. Wpływy z pozostałych rodzajów gospodarczego korzystania ze środowiska stanowić będą w 20% dochód funduszy gminnych i w 10% powiatowych (z wyjątkiem wpływów  za “wody zasolone” i NOx, które będą w całości stanowiły wpływy NFOŚiGW). Pozostałe, po powyższym podziale, środki finansowe z tytułu opłat ekologicznych stanowić będą w 28% dochód NFOŚiGW oraz w 72% dochód funduszy wojewódzkich. Wprowadzono ponadto zapis, że gminy i powiaty, w których dochody funduszy ekologicznych będą większe niż 15-krotność średniej krajowej dochodów z roku poprzedniego przypadających na 1 mieszkańca w gminach i powiatach, będą przekazywać nadwyżkę dochodów do funduszy wojewódzkich.

 

Kary ekologiczne

            Kary pieniężne zostały ustalone dla wszystkich ponadnormatywnych emisji zanieczyszczeń. W przeciwieństwie do opłat, obciążających koszty produkcji, kary są uiszczane z dochodu po opodatkowaniu i tym samym są instrumentem o silniejszym od opłat oddziaływaniu bodźcowym.

            Kary ekologiczne nakładane są, z wyjątkiem kar za usuwanie drzew i krzewów, przez wojewódzkich inspektorów ochrony środowiska za naruszanie wymagań ochrony środowiska, czyli za przekroczenia ustalonych decyzjami norm korzystania ze środowiska.

            Stwierdzenie:

- przekroczenia ustaleń decyzji o dopuszczalnej emisji zanieczyszczeń  do powietrza - co do rodzaju lub ilości substancji,

- przekroczenia pozwolenia wodno-prawnego - co do ilości lub rodzaju zanieczyszczeń,

-  przekroczenia decyzji o dopuszczalnym poziomie hałasu -co do wysokości poziomu hałasu przenikającego do środowiska,

- składowania odpadów w miejscu na ten cel nie wyznaczonym lub niezgodnie z wymaganiami określonymi decyzją organu właściwego w sprawach nadzoru budowlanego o pozwoleniu na budowę składowiska odpadów,

powoduje wymierzenie kary pieniężnej.

            W przypadku zanieczyszczeń wprowadzanych do powietrza atmosferycznego, karze podlegają emisje wyższe od dopuszczalnych, a wysokość kary odpowiada dziesięciokrotnej stawce danej opłaty, licząc za każdą godzinę, w której emisja przekracza dopuszczalne normy.

            Kary za zrzut  ścieków obliczane są według bardziej skomplikowanej formuły. Wysokość kary pieniężnej jest zależna od ilości, stanu i składu ścieków wprowadzanych do wód lub do ziemi. Stawki kar określone zostały dla sześciu kategorii wskaźników. Wysokość ich jest związana również z przekroczeniem dodatkowych warunków dotyczących dozwolonej temperatury, wartości pH lub skażeń promieniotwórczych.

            W zakresie systemu kar dość skutecznie funkcjonuje mechanizm odraczania ich płatności i umarzania, w przypadku realizowania przez ukarane jednostki, inwestycji proekologicznych, których zakończenie umożliwia usunięcie przyczyn naliczania kar.

            Wpływy z kar ekologicznych stanowią podobnie jak wpływy z opłat źródło zasilania funduszy ekologicznych i dzielone są na poszczególne fundusze według tych samych proporcji co wpływy z opłat ekologicznych.

 

Dotacje oraz preferencyjne pożyczki i kredyty na przedsięwzięcia w ochronie środowiska

            Osiągnięte w ostatnich latach wyniki w ochronie środowiska są w dużej mierze  efektem stworzenia i skutecznego działania w Polsce zintegrowanego systemu finansowania ochrony środowiska. Opiera się on przede wszystkim na funduszach ekologicznych, gromadzących wpływy z opłat i kar ekologicznych płaconych przez podmioty gospodarcze za gospodarcze korzystanie ze środowiska (głównie za emisję zanieczyszczeń) oraz na współdziałającym z nimi Banku Ochrony Środowiska (BOŚ). Funkcjonowanie tego systemu polega na wspomaganiu, przede wszystkim preferencyjnymi pożyczkami i kredytami, środków własnych inwestorów. System uzupełniają środki pochodzące z budżetu centralnego i budżetów lokalnych, z różnego rodzaju fundacji ekologicznych, innych - poza BOŚ - banków komercyjnych oraz szeroko pojętej pomocy zagranicznej, realizowanej m.in. w formie ekokonwersji (głównie poprzez fundację EKOFUNDUSZ), w ramach programu PHARE czy dotacji przyznawanych przez poszczególne państwa.

            System ten organizowany był przez kilka lat i nadal podlega ciągłej ewolucji. Do roku 1993 zakończono proces tworzenia obecnej struktury funduszy ekologicznych i Banku Ochrony Środowiska, ale wciąż poszerza się i różnicuje ich oferta. Powstają nowe fundacje ekologiczne, w kredytowanie inwestycji proekologicznych włączają się następne banki oraz fundusze inwestycyjne, zmienia się zakres i formy pomocy zagranicznej.

            Powszechne początkowo dotacje zastępowane są stopniowo przez pożyczki preferencyjne i dopłaty do kredytów bankowych. Poszerzeniu ulega też proces współpracy i współdziałania funduszy ekologicznych i banków.

Zwolnienia, ulgi i zróżnicowania podatkowe oraz celne

            Występujące w polskiej gospodarce instrumenty ekonomiczne, takie jak zróżnicowania podatkowe czy celne, nie miały dotychczas dużego wpływu na realizowanie inwestycji ekologicznych i zmiany  zachowań społeczeństwa. Instrumenty te w większości przypadków nie były ustanawiane z myślą o ochronie środowiska, toteż dotyczyły jej w ograniczonym zakresie.

            Możliwość odliczania wydatków inwestycyjnych na ochronę środowiska od podstawy naliczania podatku dochodowego wiązała się z ogólnymi przepisami w tym zakresie i  nie miała charakteru preferencyjnego.

            Pewne oddziaływanie bodźcowe dotyczy podatku akcyzowego wprowadzonego dla paliw płynnych. Jest on bowiem nieco niższy dla benzyny bezołowiowej i niezasiarczonych olejów napędowych. Ponadto, od połowy 1995 roku wprowadzono podatek akcyzowy na opakowania z tworzyw sztucznych, przy zastosowaniu częściowego zwolnienia dla opakowań z tworzyw mniej uciążliwych dla środowiska.

            Także w małym zakresie zróżnicowania podatku VAT preferują towary i usługi według kryterium ochrony środowiska.

            Istotnym z punktu widzenia działań proekologicznych instrumentem ekonomicznym okazał się kontyngent na bezcłowy import niektórych urządzeń i aparatury pomiarowej służącej ochronie środowiska, ale jego zakres jest niestety corocznie ograniczany.

            Dopiero ustawa o odpadach, która weszła w życie 1 stycznia bieżącego roku, wprowadza bardzo istotne zmiany w ustawach o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz od osób prawnych, ustanawiając analogiczne w obu tych ustawach zwolnienia i ulgi inwestycyjne dla podmiotów gospodarczych wykorzystujących odpady w procesie produkcji oraz prowadzących działalność w zakresie zbiórki, skupu i segregacji odpadów.

 

Kierunki dalszych zmian instrumentów ekonomicznych w zakresie ochrony środowiska

            Funkcjonujący w Polsce system instrumentów ekonomicznych w ochronie środowiska, oparty w głównej mierze na systemie opłat za emisję zanieczyszczeń do środowiska i kar za przekraczanie wymagań ochrony środowiska oraz dotacjach, preferencyjnych pożyczkach i kredytach, udzielanych dzięki wpływom z opłat i kar ekologicznych, bardzo dobrze sprawdził się w pierwszych latach transformacji gospodarczej. Roczne nakłady na inwestycje proekologiczne wzrosły w ostatnich latach parokrotnie, osiągając w roku 1997 kwotę ok. 7,4 mld zł (równowartość ok. 2 mld ECU), stanowiącą podobnie jak w 1996 roku 1,7%-owy udział w Produkcie Krajowym Brutto (tabela 1, 2, 3). Odpowiada to poziomowi tego wskaźnika osiąganego w przodujących krajach Europy Zachodniej, przyczyniając się do uzyskania zdecydowanej poprawy stanu środowiska w naszym kraju. Poprawa ta następuje we wszystkich podstawowych wskaźnikach zanieczyszczeń.

Tabela 1. Wydatki inwestycyjne na ochronę środowiska w Polsce w latach 1989-1997

 

1989

1990

1991

1992

1993

1994

1995

19961

1997

wydatki nominalne

(w mln zł)

52

415

840

1197

1512

2128

3170

6138

7354

wydatki w cenach stałych (poziom cen roku 1997,

w mln zł)2

1764

1902

2522

3211

3169

3569

4368

7053

7354

wydatki w mln USD

80

464

794

878

833

936

1300

2276

2242

1 od 1996 r. metodyka wyliczania wydatków inwestycyjnych na ochronę środowiska została w całości dostosowana do standardów klasyfikacyjnych EKG/ONZ, UE-EUROSTAT oraz OECD, znacznie rozszerzając zakresowo te badania, co dane za lata 1996 i 1997 czyni nie w pełni porównywalnymi z danymi z lat poprzednich

2 ze względu na bardzo wysoką stopę inflacji w 1989 i 1990 roku oraz zmiany siły nabywczej złotego, porównanie wielkości nominalnych nie oddaje faktycznego obrazu sytuacji

 

Tabela 2. Struktura środków finansowych przeznaczonych na inwestycje proekologiczne w latach 1992-1997 (w %) według źródeł finansowania

 

1992

1993

1994

1995

1996

1997

fundusze ekologiczne

58

47

41

40

34

30

środki własne inwestorów i kredyt

20

25

31

32

38

40

budżet centralny

5

7

5

5

5

3

budżety lokalne (miasta, gminy) i kredyt bankowy

13

16

19

18

19

23

fundacje i pomoc zagraniczna

4

5

4

5

4

4

Tabela 3. Struktura środków finansowych przeznaczonych na inwestycje proekologiczne w latach 1992-1997 (w %) według komponentów środowiska

komponenty środowiska1

1992

1993

1994

1995

1996

19972

ochrona wód

47

52

47

37

35

41

ochrona powietrza

36

39

44

53

59

51

ochrona powierzchni ziemi

17

9

9

10

6

7

1 wydatki na ochronę przed hałasem i promieniowaniem oraz na ochronę przyrody, krajobrazu i różnorodności biologicznej stanowią razem ułamki procenta w łącznych wydatkach na ochronę środowiska, co spowodowało nie ujęcie ich w tabeli

2 w roku 1997 w wydatkach na ochronę środowiska wyodrębniono nakłady inwestycyjne na oszczędzanie energii (stanowiły one ok. 1% łącznych wydatków na ochronę środowiska)

           

Mimo tego, z uwagi na wieloletnie zaniedbania, wciąż jeszcze stan naszego środowiska znacznie odbiega od standardów Unii Europejskiej, co nasze wydatki na ochronę środowiska czyni nadal niewystarczającymi w stosunku do potrzeb. Zobowiązania będące efektem międzynarodowych konwencji i umów oraz perspektywa przystąpienia do Unii Europejskiej zwiększają jeszcze nasze potrzeby w tym zakresie.

            Wraz z rozwojem gospodarki rynkowej konieczne więc stają się zmiany obecnego systemu instrumentów ekonomicznych, idące w kierunku większego wykorzystania mechanizmów rynkowych w ochronie środowiska, pozwalających na zwiększenie oddziaływania stymulującego proekologiczne zachowania podmiotów gospodarczych i całego społeczeństwa.

            Zmiany powinny zmierzać w następujących trzech kierunkach:

1. modyfikacji aktualnego systemu opłatowo-redystrybucyjnego,

2. wprowadzania nowych, typowo rynkowych instrumentów ekonomiczno-finansowych w zarządzaniu ochroną środowiska,

3. rozszerzania stosowania ulg i zwolnień podatkowych wspierających proekologiczne zachowania podmiotów gospodarczych i społeczeństwa.

            Aby efekt tych zmian był optymalny powinny one następować w ścisłym ze sobą powiązaniu, tworząc jeden, zharmonizowany system instrumentów ekonomicznych w ochronie środowiska.

            Modyfikacja aktualnego systemu opłatowo-redystrybucyjnego to z jednej strony niewątpliwa potrzeba modyfikacji samego systemu opłat emisyjnych w kierunku jego uproszczenia i zwiększenia funkcji bodźcowej dla działań proekologicznych, a z drugiej strony dalsze zwiększanie efektywności wydatkowania środków będących w dyspozycji funduszy ekologicznych, m.in. w powiązaniu z reformą administracyjną kraju.

            Zmiany obecnego systemu opłat emisyjnych wiązałyby się ściśle także z realizacją drugiego przedstawionego kierunku koniecznych zmian w systemie instrumentów ekonomicznych w ochronie środowiska w Polsce. Dotyczy on wprowadzenia, nie stosowanych dotychczas w Polsce, a sprawdzonych już w innych krajach OECD, typowo rynkowych instrumentów ekonomicznych, takich jak ekologiczne opłaty produktowe i depozyty, obciążające produkty uciążliwe dla środowiska, a użytkowane w sposób masowy.

            Stanowią one klasyczny przykład upowszechnienia zasady “zanieczyszczający płaci”, a prócz stymulowania proekologicznych zachowań podmiotów gospodarczych i całego społeczeństwa powinny stać się istotnym źródłem finansowania ochrony środowiska w Polsce, poprzez zasilanie funduszy ekologicznych.

            Przez ekologiczne opłaty produktowe rozumie się pewne obciążenia finansowe doliczane do cen produktów, które wykorzystywane w sposób masowy i rozproszony, stanowią bardzo dużą uciążliwość dla środowiska w fazie produkcji, konsumpcji lub poprodukcyjnego składowania. To dodatkowe obciążenie cen tych produktów należy traktować jako pewną “specjalną opłatę ekologiczną”, płaconą przez ich konsumentów, zanieczyszczających w ten sposób środowisko, z którego dochody przeznaczane są na pokrycie części kosztów ochrony środowiska. Celem opłat produktowych jest też ograniczenie zużycia  produktów ekologicznie uciążliwych i stymulowanie substytucji produktami ekologicznie “czystszymi”. Przez depozyty ekologiczne należy natomiast rozumieć pewne obciążenia finansowe doliczane do ceny ekologicznie niebezpiecznych produktów, podlegające jednak zwrotowi w momencie przekazania produktu do recyklingu, neutralizacji lub właściwego, pod względem ekologicznym, składowania poprodukcyjnego. Głównym celem zastosowania depozytów ekologicznych jest więc przede wszystkim stymulowanie ekologicznie bezpiecznego składowania, ponownego użycia lub recyklingu produktów.            Opłaty produktowe i depozyty ekologiczne byłyby bardzo ważnym, z punktu widzenia realizacji zasady “zanieczyszczający płaci”, uzupełnieniem systemu opłat emisyjnych w Polsce, a w pewnej części mogąc go zastąpić.

            Z uwagi na istniejącą w Polsce niekorzystną strukturę wytwarzania energii (3/4 zapotrzebowania pokrywane jest przez spalanie węgla kamiennego i brunatnego) korzystne byłoby, z ekologicznego punktu widzenia, objęcie opłatami produktowymi właśnie paliw. Propozycja w zakresie tych opłat zyskała sobie niezależną nazwę “narzutu ekologicznego na paliwa”. Paliwa, jako nośniki energii, ze względu na swoją ilość i rozmiary użytkowania, są najważniejszym źródłem zanieczyszczenia środowiska, zwłaszcza powietrza atmosferycznego. Ich uciążliwość nabiera dodatkowego znaczenia w kontekście globalnych zmian klimatycznych (wpływ emisji dwutlenku węgla) oraz transgranicznego przemieszczania się zanieczyszczeń na dalekie odległości i przyczyniania się do tworzenia się tzw. kwaśnych deszczów, degradujących lasy, gleby  i wody powierzchniowe oraz wywołujących szkody w majątku trwałym poprzez przyspieszanie procesów korozji (chodzi tu o dwutlenek  siarki i tlenki azotu).

            Wydobywanie i spalanie paliw wywołuje również inne poważne zagrożenia dla środowiska, w postaci np. wytwarzania odpadów, zrzutu zasolonych wód kopalnianych czy poważnych zmian krajobrazu.

            Propozycja obciążenia paliw ekologiczną opłatą produktową wzbudza oczywiście kontrowersje, związane z wpływem na inflację i koszty funkcjonowania gospodarki, a także gospodarstw domowych.

            Lista pozostałych produktów możliwych do objęcia systemem ekologicznych opłat produktowych czy depozytów nie jest już tak kontrowersyjna jak paliwa. A bez ich wprowadzenia  nie wydaje się możliwe całkowite rozwiązanie problemów gospodarki odpadami, np. w zakresie akumulatorów i opon samochodowych,  olejów smarowych, baterii rtęciowo-kadmowych, świetlówek rtęciowych czy opakowań jednorazowych.

            Prócz opłat produktowych i depozytów ekologicznych należy szukać jeszcze innych instrumentów modyfikujących i rozszerzających istniejący system. Dotyczy to np. wprowadzenia w Polsce ubezpieczeń ekologicznych. Objąć powinny one w głównej mierze nadzwyczajne zagrożenia środowiska, tj. przypadki wystąpienia niespodziewanych awarii i katastrof przynoszących znaczne straty w środowisku.

            Rozważane jest także wprowadzenie handlu pozwoleniami na emisję zanieczyszczeń.

            Wydaje się, że istnieją  w najbliższych latach również szanse na wzrost pomocy zagranicznej dla Polski w zakresie ochrony środowiska. Świadczyć o tym może coraz większe zainteresowanie wspólną realizacją inwestycji w ramach mechanizmu “Joint Implementation”, dotyczącego redukcji gazów cieplarnianych, a także istniejąca realna szansa na rozszerzenie zastosowania ekokonwersji.

            Polska ma też realne szanse na istotny wzrost pomocy z Unii Europejskiej w ramach procesu integracji. Dotyczy to możliwości skorzystania z tzw. funduszy przedakcesyjnych (mających wspomagać rolnictwo, transport i ochronę środowiska), jak i później z funduszy strukturalnych Unii i z tzw. funduszu kohezyjnego, wspomagającego rozwój transportu i właśnie ochronę środowiska.

            Wszystko to ma służyć utrzymaniu obecnego trendu wzrostu wydatków na ochronę środowiska w Polsce, co pozwoliłoby na dalszą zauważalną poprawę stanu jakości środowiska i ułatwienie przystąpienia do Unii Europejskiej.